Na lekcji o insurekcji kościuszkowskiej łatwo zapamiętać przede wszystkim przysięgę na krakowskim rynku. Tadeusz Kościuszko był generałem i inżynierem wojskowym, który walczył o niepodległość Stanów Zjednoczonych, a później stanął na czele powstania w Polsce, choć jego znaczenie nie kończy się na tych dwóch wojnach.
Kościuszko łączył służbę wojskową z walką o wolność
- Inżynier – projektował umocnienia podczas amerykańskiej wojny o niepodległość.
- Naczelnik – przewodził insurekcji rozpoczętej w Krakowie w 1794 roku.
- Reformator – Uniwersałem Połanieckim ograniczył pańszczyznę i zapewnił chłopom ochronę osobistą.
- Przeciwnik niewolnictwa – w testamencie przeznaczył amerykański majątek na wyzwolenie i edukację osób zniewolonych.
Inżynieria wojskowa przyniosła mu sławę za oceanem
Kościuszko nie zaczynał jako wielki dowódca polskiego powstania. Uczył się w warszawskiej Szkole Rycerskiej, a wiedzę o fortyfikacjach rozwijał we Francji. W wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych służył jako inżynier, przygotowując umocnienia, które miały utrudniać ruch wojsk brytyjskich.
Wśród jego prac znalazły się fortyfikacje w rejonie Saratogi i umocnienia West Point nad rzeką Hudson. Różnica między tymi rolami jest pouczająca: Kościuszko nie zdobywał rozgłosu wyłącznie osobistą odwagą, lecz także umiejętnością takiego wykorzystania terenu, by ograniczyć przewagę przeciwnika. Właśnie dlatego jego kariera zaczęła się od pracy sztabowej i technicznej, a nie od dowodzenia wielką armią.
Po powrocie do Rzeczypospolitej wziął udział w wojnie z Rosją w obronie Konstytucji 3 maja. Gdy król przystąpił do konfederacji targowickiej, Kościuszko podał się do dymisji i wyjechał z kraju. Ten wybór doprowadził go z powrotem do walki, tym razem w roli przywódcy powstania.
Insurekcja zaczęła się od przysięgi, ale jej los rozstrzygał się na wielu frontach
Na krakowskim rynku Kościuszko objął władzę jako Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej. Do wystąpienia popchnęły go między innymi redukcje wojska i obawa, że rozbrojenie armii przekreśli możliwość obrony kraju. Akt powstania powierzał mu szeroką władzę wojskową, lecz samo dowództwo nie mogło zastąpić broni, żołnierzy ani poparcia społecznego.
Pod Racławicami oddziały kosynierów pomogły zdobyć rosyjskie armaty, co stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów insurekcji. Później Kościuszko ogłosił Uniwersał Połaniecki, próbując skłonić chłopów do udziału w walce i poprawić ich położenie. Powstanie upadło po klęskach militarnych, a ranny naczelnik dostał się do niewoli po bitwie pod Maciejowicami; zwycięstwo pod Racławicami nie przesądziło więc o wyniku całej insurekcji.
W Muzeum Historii Polski zwrócono uwagę, że akt powstania nie zapowiadał zmiany sytuacji chłopów, a późniejszy Uniwersał Połaniecki tylko częściowo odpowiadał na tę kwestię. Uważam, że ten szczegół pozwala uniknąć zbyt prostego obrazu insurekcji jako ruchu, który od początku zapewniał wszystkim grupom równe prawa. Jej społeczne obietnice wyprzedzały część wcześniejszych działań, ale nie zniosły od razu zależności chłopów.
Uniwersał Połaniecki poprawiał położenie chłopów, lecz nie znosił pańszczyzny
W szkolnych opowieściach kosynierzy często stają się symbolem wspólnej walki szlachty i chłopów. Za tym obrazem stoi ważna, ale ograniczona reforma: Uniwersał Połaniecki z 1794 roku przyznawał chłopom wolność osobistą i zmniejszał wymiar pańszczyzny, czyli obowiązkowej pracy na rzecz właściciela ziemi. Nie likwidował jednak samej pańszczyzny.
To rozróżnienie pomaga ocenić zarówno ambicje Kościuszki, jak i granice jego władzy. Naczelnik chciał poszerzyć społeczne zaplecze powstania, lecz wdrożenie reform zależało również od właścicieli ziemskich, którzy nie zawsze chcieli oddawać chłopów do oddziałów. Hasło wolności miało więc wyraźny program, ale jego realizacja napotykała opór i wojenne ograniczenia.
Testament Kościuszki pokazuje, jak rozumiał wolność
Po uwolnieniu z rosyjskiej niewoli Kościuszko wrócił do Stanów Zjednoczonych. W testamencie sporządzonym w Filadelfii w 1798 roku powierzył Thomasowi Jeffersonowi zadanie przeznaczenia jego amerykańskiego majątku na wykupienie i kształcenie osób zniewolonych. Nie chodziło wyłącznie o formalne nadanie wolności: dokument mówił też o przygotowaniu do samodzielnego życia i obowiązkach obywatelskich.
Tu pojawia się niewygodny szczegół: Jefferson, sam posiadający niewolników, nie wykonał tej woli. Według materiału edukacyjnego Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej spory o majątek i kolejne testamenty skomplikowały sprawę, a Sąd Najwyższy USA rozstrzygnął ją dopiero w 1852 roku na korzyść krewnych Kościuszki. Idea wolności była więc u niego szersza niż niepodległość państwa, ale nie zdołała pokonać wszystkich przeszkód prawnych i politycznych.
Dlaczego Kościuszko pozostał ważną postacią po klęsce powstania
Po wyjściu z więzienia Kościuszko nie wrócił do walki zbrojnej o Polskę. Ostatnie lata spędził na emigracji, a zmarł w Solurze w Szwajcarii. Jego szczątki spoczęły na Wawelu, lecz pamięć o nim utrwaliła także działalność prowadzona po obu stronach Atlantyku.
Gdy trzeba krótko odpowiedzieć, kim był Tadeusz Kościuszko, najlepiej powiedzieć: żołnierzem, inżynierem i przywódcą niepodległościowym, który próbował powiązać wolność narodu z poprawą położenia ludzi pozbawionych praw. Przysięga na rynku w Krakowie otwiera tę opowieść, ale testament i Uniwersał Połaniecki pokazują, jak szeroko rozumiał jej stawkę.
